ترجمهی بابک کسرايی
مقدمهی وبسايت: آلن وودز در مدرسهی جهانی گرايش مارکسيست بينالمللی که در اواخر ماه ژوئيه برگزار شد در مورد ماهيت بحران کنونی سرمايهداری سخنرانی کرد و در سخنانش به رابطهی بين چرخهی اقتصادی و مبارزهی طبقاتی پرداخت و همچنين به اين اشاره کرد که با توجه به تناقضات عظيم که درون نظام انباشته شدهاند، بايد انتظار چه نوع احيای اقتصادی را داشته باشيم.
چرخهی اقتصادی و مبارزهی طبقاتی
جهان عميقترين بحران را از دههی ۱۹۳۰ تاکنون تجربه میکند. تروتسکی میگفت يکی از دشوارترين و پيچيدهترين وظايف پيش روی تحليل مارکسيستی پاسخ به اين سوال است که "در چه دورهای هستيم؟"
چيزی به نام بحران نهايی سرمايهداری وجود ندارد. تقريبا دويست سال است که چرخهی افت و زوال ويژگی دائمی سرمايهداری بوده است. نظام سرمايهداری هميشه بالاخره از حتی عميقترين بحران اقتصادی بيرون میآيد تا وقتی که کلِ نظام به دست طبقهی کارگر سرنگون شود.
اين واضح است. اما سوال مشخص اين است: آنها چگونه و با چه قيمتی از بحران بيرون میآيند؟ و سوال دوم اين است: رابطهی بين چرخهی اقتصادی و آگاهی طبقهی کارگر چيست؟ تروتسکی بارها توضيح داد که رابطهی بين چرخهی اقتصادی و آگاهی رابطهای اتوماتيک نيست. عوامل مختلفی بر اين رابطه تاثير میگذارند و بايد اين عوامل را مشخصا تحليل کرد.
دو مقالهی عالی از تروتسکی هست که به اين مسئله میپردازد: يکی، "موج-سيل" که در کتاب "اولين پنج سالِ انترناسيونال کمونيست" است. و ديگر مقالهی بسيار مهم در سال ۱۹۳۲ نوشته شده يعنی در طول بحران عميقی که پس از سقوط سال ۱۹۲۹ در گرفت. اين مقاله "دورهی سوم خطاهای کمينترن" نام دارد (۸ ژانويهی ۱۹۳۰). جا دارد بخش بخش اين دو مقاله به دقت بررسی شوند.
از فروض اوليهی ماترياليسم ديالکتيک اين است که آگاهی انسان ذاتا محافظهکار است. بيشتر مردم تغيير را دوست ندارند. آنها در مقابل عقايد جديد مقاومت میکنند. و به اشکال و عقايد موجود جامعه میچسبند تا وقتی که موج ضربهی رويدادها وادارشان میکند دست از اين عقايد بکشند.
وضعيت کنونی سرمايهداری جهانی آدم را ياد حرف تروتسکی در سال ۱۹۳۸ میاندازد. "از نظر عينی، شرايط انقلاب سوسياليستی جهانی نه تنها رسيده و آماده که از فرط رسيدگی، گنديده است!" اوضاع، ورشکستگی خود را از ديدگاه تاريخی عيان کرده است. اين برای همه روشن است. و با اينحال تناقضی و پارادوکسی بر جای مانده است. اگر چنين است چرا نيروهای مارکسيسم همچنان اقليتی کوچک هستند؟
پاسخ اين سوال بسيار ساده است. آگاهی بسيار عقبتر از موقعيت عينی است. سازمانهای تودهای طبقهی کارگر بسيار عقبتر از اوضاع واقعیاند. و مهمتر از همه اينکه رهبری پرولتاريا عقبتر از موقعيت عينی است.
اين واقعيات از آسمان به زمين نيافتهاند بلکه در طول دههها و نسلها دورهی شکوفايی اقتصاد سرمايهداری، اشتغال کامل، بهبود نسبی استانداردهای زندگی شکل گرفتهاند. اين، بخصوص در کشورهای سرمايهداری پيشرفته، روال اوضاع بوده است. آن هم نه برای مدتی کوتاه که برای دورهای بيش از پنجاه سال. اين واقعيت به آگاهی طبقهی کارگر در بريتانيا، در فرانسه، در اسپانيا و در آمريکا شکل میدهد. البته که شرايط باصطلاح "جهان سوم" متفاوت است.
آگاهی طبقهی کارگر
حطايی بسيار جدی برای انقلابيون اين است که آنچه را ما میفهميم با شيوهی نگاه تودهها به اوضاع عوضی بگيريم. بايد بفهميم که بيشتر کارگران و تودهها آگاهی مشابه مارکسيستها را ندارند. تا جايی که به تودهها بر میگردد اولين اثر بحران عميق، زوال اقتصادی عميق (و اين بحرانی عميق است)، شوکزدگی است. کارگران ماتشان میبرد، حادثهزده میشوند و درک نمیکنند چه دارد رخ میدهد.
بيشترشان فکر میکنند بحران موقتی خواهد بود. به اين نتيجه میرسند که اگر کمربندشان را سفت کنند، فداکاری کنند، سرشان را پايين بياندازند اوضاع بالاخره بهتر میشود و به وضع قبلی بازمیگردند. از نظر بيشتر آدمهای عادی اين فرضی نسبتا منطقی است. اين بحران ظاهرا چيزی عجيب و غريب، چيزی غيرمعمول به نظر میآيد. و مردم میخواهند به "روزهای خوب گذشته" بازگردند.
"رهبران" طبقهی کارگر، رهبران اتحاديههای کارگری، رهبران سوسيال دموکرات، کمونيستهای سابق، رهبران بوليواری، همه اين تفکر را که اين بحران، موقتی است تشويق میکنند. آنها خيال میکنند با ايجاد تغييراتی در نظام موجود، بحران حل میشود. و وقتی ما صحبت از عامل ذهنی، يعنی رهبری، میکنيم بايد بدانيم که برای ما رهبری اين سازمانها عامل ذهنی نيست. بلکه بخش مهمی از عامل عينی است که تا مدتی میتواند اوضاع را عقب نگاه دارد.
روشن است که اين عقيدهی رفورميستها که تنها به کنترل و ضوابط بيشتر نياز است، و بعد میتوانيم به شرايط قبلی بازگرديم، غلط است. اين بحران، بحران معمولی نيست، موقتی هم نيست. اين بحران گسستی بنيادين در روند اوضاع است. اين به اين معنی نيست که چرخهی اقتصادی احيا نمیشود. اين احيا دير يا زود غيرقابل اجتناب است.
در حال حاضر اقتصاددانان و سياستمداران بورژوا، و، بيش از همه رفورميستها، مستاصلانه به دنبال نوعی رستاخيز هستند تا از اين بحران نجات پيدا کنند. آنها به احيای چرخهی اقتصادی به عنوان راه رهايی نگاه میکنند. مدام از "بارقههای اميد" احيا صحبت میکنند. اما تا بحال که اين "بارقههای اميد" به شدت ضعيف و تقريبا نامرئی بودهاند.
اعمالی که تمام دولتهای سرمايهداری در جهان به آن دست زدهاند از ديدگاه اقتصاديات ارتدوکسِ سرمايهداری به کلی غيرمسئولانه است. تنها توضيح اين اعمال، سراسيمگی است. طبقهی حاکم از عواقب اجتماعی و سياسیِ بحران اقتصادی هراسان است. همين است که دارند مقادير عظيم پول به اقتصاد میريزند و سطوح عظيم و بیسابقهای بدهی درست میکنند. همانطور که همه میدانند اين بدهیها را بايد دير يا زود پرداخت کرد. اين خود دست پخت بحرانی غولآسا در آينده است.
چه نوع "احيا"؟
کاملا روشن است که نوعی احيا در چرخهی اقتصادی در نهايت غير قابل اجتناب است. اما به همين اندازه روشن است که اين احيا هيچ يک از مشکلات پيش روی سرمايهداری را حل نمیکند. درست بر عکس. بحران اقتصادی جديدتر و عميقتری را آماده میکند و مهمتر از همه بحران سياسی و اجتماعی عميقی را دامن میزند. بورژوزای مستاصلانه به دنبال احيای توازن اقتصادی است که با فروپاشی يک سال تا هجده ماه گذشته از بين رفته است. مشکل اين است که تمام اقدامات آنها برای احيای توازن اقتصادی به نابودی کلی توازن اجتماعی و سياسی خواهد انجاميد.
تروتسکی مقالهی جالبی دارد که در سال ۱۹۳۲ نوشته (يعنی در پايينترين نقطهی بحران اقتصادی). اسم اين مقاله هست: "چشماندازهای صعود اقتصاد" و در آنجا او به تاثيرات بحران اقتصادی بر آگاهی تودهها صحبت میکند. او میگويد:
"نارضايتی، خواست فرار از فقر، نفرت از استثمارگران و نظامشان، تمام اين احساسات که اکنون سرکوب میشوند و با بيکاری ترسآلود و سرکوب دولت به درون رانده میشوند، با اولين نشانههای واقعی احيای صنعت با نيروی دوچندان بيرون میزنند".
مسئله، بسيار عينی است. کارگران میبينند که کارخانهها دارد تعطيل میشود، شغلهايشان در خطر است، خانوادهها در خطرند، رهبران سنديکاها آلترناتيوی ارائه نمیکنند. اين اوضاع موقتا تاثيری محدودکننده بر اعتصابات دارد. اما وقتی صعود اقتصادی کوچکی پيش بيايد و کارگران ببينند که روسا ديگر کسی را اخراج نمیکنند و دارند چند نفری هم استخدام میکنند و سفارشها دارد بالا میرود، اين اوضاع میتواند انگيزشی قوی برای مبارزهی اقتصادی باشد.
برای مثال در جهان مازاد توليد فولاد وجود دارد. "فولاد، زيادی آمده" (البته برای محدودههای نظام سرمايهداری). اين مربوط به کاهش شديد توليد ماشين است. شاهد چيزی حدود سی درصد ظرفيت مازاد در بخش اتومبيل در سطح جهان هستيم. و ظرفيت مازاد بيان ديگری از همان توليد مازاد است. کارخانههای ماشين دارند سهام اضافهشان را میفروشند، کارخانهها را میبندند و کارگران را اخراج میکنند. اما سهامها که تمام شد بهبودی هر چند اندک انجام میشود و اين کارگران ماشينسازی را برای دست به عمل زدن جسور میکند.
بگذاريد به نمونهای تاريخی نگاه کنيم. در آمريکا از سال ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۳ هيچ اعتصابی نبود. هيچ جنبشی هم نبود مگر شورش بيکاران. ولی در سالهای ۱۹۳۳ و ۱۹۳۴ که نشانههای صعود اقتصادی پيدا شد شاهد آغاز موج وسيعی از اعتصابات و اشغال کارخانهها بوديم از جمله اعتصاب مينياپوليس به رهبری تروتسکيستها.
اين تاثيری بلافصل بر سازمانهای تودهای در آمريکا داشت و به برپايی کنگرهی سازمانهای صنعتی (CIO) انجاميد که انشعابی از اتحاديههای قديمی صنفی، فدراسيون کارگران آمريکا (AFL) بود. سی.آی.او اتحاديه بسيار راديکالی بود که بخشهای سابقا سازماننيافتهی کارگران را سازمان داد. و دوباره هم شاهد همين روند خواهيم بود.
تروتسکی در همان مقاله مینويسد که انقلابی بايد صبور باشد. بیصبری مادر اپورتونيسم و همچنين ماورای چپ است. او در ضمن مینويسد که تمام اعضای حزب بايد موظف به پيوستن به اتحاديههای کارگری باشند. او بر نياز ارتباطات نزديکتر انقلابيون با سازمانهای تودهای و مهمتر از همه اتحاديهها تاکيد میکند. اين اتفاقی نيست. کارگران در ميان بحران احساس نياز به سازمانهای تودهای برای دفاع از منافع خود میکنند و اين سازمانها تحت تاثير بحران قرار میگيرند.
کوری بورژوازی
تروتسکی در برنامهی انتقالی از اين گفت که بورژوازی با چشمهای بسته به سمت فاجعه میرود. اين کلمات را میشد همين ديروز هم نوشت. بورژوازی هيچ چيز نمیفهمند؛ آنها نمیدانند چه میگذرد. وحشت فرايشان گرفته. همين است که دست به اين اقدامات غيرمسئولانه زدهاند. نشانهی استيصالشان است.
اين هم اتفاقی نيست. لنين میگويد فردی که لب دره ايستاده از خرد استفاده نمیکند و منطقی فکر نمیکند. و ابلهترين و احمقترين بخش سرمايهداران، اقتصاددانان بورژوا هستند. در بيست سال گذشته آنها پز دادند و قمپز در کردند که ديگر خبری از خيز و نشيبِ اقتصادی نيست و چرخه از بين رفته است. اين واقعيت است که در تمام دورهی گذشته، در طول دههها، اقتصاددانان بورژوا حتی يکبار شکوفايی اقتصادی يا رکود اقتصادی را پيشبينی نکردند.
بايد اضافه کنم که همين در مورد اقتصاددانان مارکسيست هم صدق میکند. در طول سالها من تئوریهای فوقالعادهی بسياری از سوی اقتصاددانان هوشمند بسيار شنيدهام که مدعیاند میتوانند چرخه را پيشبينی کنند. بگذار بهتان بگويم: آرزو میکنم حرفشان درست بود و فرمول را در خفا به من هم میگفتند. میتوانستيم کلی پول بسازيم. اما متاسفانه بايد بگويم تا جايی که من يادم میآيد حدسهای خود ما در مورد حرکات مشخص چرخهی اقتصادی در بيشتر اوغات غلط از آب درآمده است.
اين اتفاقی نيست. اقتصاد علمی دقيق نيست. هيچ وقت نبوده و هيچ وقت نخواهد بود. بيشترين کاری که میشود کرد توضيح روندهای کلی بنيادين و زدن حدسی مطلعانه در مورد زمان رويدادها است. با همه اين احوال ما حق داريم کمی به اقتصاددانان بورژوا بخنديم. آنها تئوری جديد محشری سر پا کردند که "نظريه بازار کارآمد" نام داشت. اما در واقع اين نظريه بسيار قديمی است و هيچ چيز آن جديد نيست. عملا همان ايدهی قديمی است که: "بازار را به حال خودش رها کنيد و همه چيز را حل میکند. خودش را توازن میبخشد. تا وقتی دولت دخالت نکند و اين مکانيزم زيبای بازار را به هم نزند، همه چيز، دير يا زود، روبراه میشود". جان مينارد کنز پاسخی بسيار مشهور به اين نظر داد: "دير يا زود، ما همه مرديم".
نمیتوانم جلوی خودم را بگيرم و دو نقل قول از اقتصاددانان مطرح بورژوايی نياورم که اين اعترافی بر ورشکستگی آنها است. بری آيشنگرين، تاريخدان برجستهی اقتصادی، مینويسد: "بحران، بخش اعظم آنچه را راجع به اقتصاد میپنداشتيم زير سايهی شک برده است". و اين هم پل کروگمن، که در سال ۲۰۰۸، يعنی همين پارسال، جايزهی نوبل اقتصاد را دريافت کرد: "در سی سال گذشته، نظريهی ماکروی اقتصاد در بهترين حالت به شدت بیاستفاده و در بدترين حالت، اثباتا مضر بوده است". اين هم از اين: آنها معترفند که روحشان هم از اقتصاد و اصلا از هيچ چيز ديگری خبر ندارد.
کل نظام دارد پايين میآيد. و حالا آنها میخواهند با صحبت از "بارقههای اميد" حال خودشان را خوب کنند. با اين حال به آمار که نگاه کنيد میبينيد اقتصاد آمريکا همچنان رو به انحطاط است بخصوص در بخش صنعتی. گرچه اين سقوط شيب کمتری از گذشته دارد.
بدهی
من آمار صندوق جهانی پول را اينجا جلوی رويم دارم. در سال ۲۰۱۰ پيشبينی احيای اقتصادی کردهاند. اين حدس است و احتمالا غلط از آب در میآيد اما بهرحال به محاسباتشان اشاره میکنم. اين هم چشم انداز عالی آنها برای سال آينده: ۰.۸ درصد رشد برای آمريکا؛ ۱.۷ درصد رشد برای ژاپن (که اگر چيزی راجع به تاريخ ژاپن بدانيد، خواهيد دانست که رقم بسيار ضعيفی است)؛ ۸.۵ درصد برای چين (که منابع عظيمی صرف افزايش تقاضا کرده است) و ادامهی سقوط ۰.۱ درصدی برای اتحاديهی اروپا.
پس آنچه در اينجا با آن روبرو هستيم در بهترين حالت احيای اقتصادی بسيار معتدل است که نه با بهبود استانداردهای زندگی که با حملات تند و تيز عليه استانداردهای زندگی، کاهش مخارج دولتی و افزايش ماليات بر شانهی طبقهی کارگر و طبقهی متوسط همراه خواهد بود. آيا اين سناريوی صلح اجتماعی و ثبات است؟ احيايی با اين مشخصهها طبقهی کارگر را بر میانگيزد و اين همراه با موجی از اعتصابات و اعتصابات عمومی خواهد بود. شک نکنيد.
حالا بگذاريد به مسئلهی بدهی بپردازيم. واقعيت قضيه اينجاست که بورژوازی، بخصوص در آمريکا، به قدری از تاثيرات رکود عميق ترسيده که مدام در تلاشی مستاصلانه پول و منابع وسط میريزد تا جلوی افزايش رکود را بگيرد. طبق آمار صندوق جهانی پول، بدهی عمومی ناخالص ده کشور ثروتمند دنيا تا سال ۲۰۱۰ به ۱۰۶ درصد توليد ناخالص داخلی میرسد. اين رقم در سال ۲۰۰۷، ۷۸ درصد بود. اين يعنی بدهی اضافه در طول سه سال بيش از نه تريليون دلار افزايش يافته است. اين خبر از اوضاعی خارقالعاده میدهد. چنين وضعی در تمام تاريخ سابقه ندارد. و پايدار نيز نخواهد بود.
هيتلر در دههی ۱۹۳۰ از طريق برنامهی وسيع مخارج تسليحاتی به سياستهای مشابه روی آورد. روزولت به طرحِ نو روی آورد که راستی، باعث حل بحران در آمريکا نشد. چيزی که بحران بيکاری در آمريکا را حل کرد نه طرحِ نو که جنگ جهانی دوم بود. و همين در مورد آلمان هم صدق میکند. هيتلر مجبور بود در سال ۱۹۳۸ به جنگ برود چون اگر اين کار را نکرده بود اقتصاد آلمان از هم فرو میپاشيد. اين دليل بنيادين جنگ جهانی دوم بود: ضرورت عملی سرمايهداری آلمان برای حل مشکلاتش روی دوش اروپا.
هيتلر مشکل را با اين امر سريع و ساده حل کرد: اشغال اروپا و تصرف تمام فرانسه و ساير رقبای امپرياليست. اما در حال حاضر چشمانداز جنگ در دستور نيست. اين روزها، سرمايهداران اروپا در رقابت با آمريکا هستند. چه کسی میخواهد عليه آمريکا بجنگد؟ حتی طرح اين مسئله به شوخی میماند. تحت اين شرايط نمیتوانيم شاهد جنگ جهانی باشيم. البته که هميشه جنگهای کوچک خواهيم داشت. عراق جنگ کوچکی بود. افغانستان جنگ کوچکی است. جنگ کوچکی هم در سومالی هست. اما خبری از جنگ عمده بين قدرتهای عمده نيست.
گفتم که اين ارقام بدهی بیسابقهاند اما بايد میگفتم بیسابقه در زمان صلح. جنگ مسئلهی ديگری است. پس از جنگ جهانی دوم، بدهی عمومی بريتانيا، ۲۵۰ درصد توليد ناخالص داخلی بود. و آمريکا بيش از ۱۰۰ درصد توليد ناخالص داخلی بدهی داشت. اين نتيجهی جنگ جهانی دوم بود. اما آنها اين بدهیها را با عروج عظيم اقتصادی پس از سال ۱۹۴۵ حل کردند. وارد دلايل نمیشوم چون دلايل را در اسناد قبلی مطرح کردهايم (نگاه کنيد به "آيا رکود میآيد؟" از تد گرانت).
دورهی شکوفايی اقتصادی پس از جنگ حدود سی سال طول کشيد (تا سال ۱۹۷۴). اما چنين چيزی ديگر روی ميز نيست. کسی چنين چشماندازی ارائه نداده است. اقتصاددانان بورژوازی همه موافقند که روند تقلا برای بيرون کشيدن خودشان از منجلابی که در آن گير افتادهاند طولانی و دردناک خواهد بود. و از آنجا که دو طرف نمیتوانند به جنگ بروند تمام تناقضات بايد به شکل داخلی و در مبارزه طبقاتی پرشور منعکس شوند. اين چشمانداز واقعی برای دورهی بعدی است.
انباشت اقتصادی بدهی به معنی سالها و دههها کاهشهای عميقِ خدمات و نظام رياضت دائمی است. اين را میتوانيم به عنوان نوعی معادله مطرح کنيم: طبقهی حاکمِ تمام کشورها نمیتواند امتيازاتی را که در پنجاه سال گذشته اعطا شده حفظ کند اما طبقهی کارگر هم نمیتواند کاهش بيشتر از استانداردهای زندگیاش را تحمل کند. اين احتمالا دستوری برای تخاصم طبقاتی در همهجا است. در کشورهای پيشرفتهی سرمايهداری (از جمله کشورهايی مثل سوئد، سوئيس، اتريش)، مبارزهی طبقاتی روی ميز است. اين از نظر ما بهترين چشمانداز است.
دورهی رياضت کامل
در طول دورهای پنجاه ساله، به لطف شکوفايی اقتصادی در کشورهای سرمايهداری پيشرفته (اروپا، آمريکا، ژاپن، استراليا و غيره) طبقهی کارگر و سازمانهايش موفق به فتح شرايط زندگی حداقل نيمهمتمدن شدند. آنها اين شرايط را عادی حساب میکردند چون غير از اين چيزی نمیشناختند. اما پنجاه سال گذشته به هيچ وجه عادی نبود. اين استثنايی تاريخی بود و نه وضع عادی امور تحت سرمايهداری.
مثلا به مسئلهی حقوق بازنشستگی توجه کنيد. اولين کسی که پرداخت اين حقوق را آغاز کرد، بيسمارک بود. اين بناپارتيستِ ارتجاعی با مهربانی تمام برای همه افراد بالای ۷۰ سال مقرری برقرار کرد. در آن زمان در آلمان، متوسط اميد به زندگی ۴۵ سال بود. بيسمارک واقعا آدم باهوشی بود! امروزه کارگران در بسياری از کشورها حق خود میدانند که وقتی در سن ۶۰ يا ۶۵ سالگی دست از کار میکشند حق دريافت کمی پول از دولت را داشته باشند. فکر میکنند اين عادی است و حقی خودکار است. اما عادی نيست و حقی خودکار نيست.
حالا ديگر بورژوازی علنا میگويد: ما از پس خرج اين کارها برنمیآييم. نمیتوانيم اين همه آدم پير و غيرمولد را زنده نگه داريم. مشکل اين است که مردم زيادی زندگی میکنند. بايد لطفی در حق ما بکنند و کمی زودتر بميرند! بگذاريد از سرمقالهی اکونوميست در ۲۷ ژوئن نقل قول بياورم. "چه دوست داشته باشيم چه نه داريم به جهان پيشابيسمارکی بر میگرديم. جهانی که کار در آن نقطه توقف رسمی نداشت". يعنی به بيان ديگر، کار تا سر حد مرگ.
به حقوق بازنشستگی حمله میکنند و اين حمله از آمريکا شروع میشود. رئيسجمهور اوباما نمايندهی صورتک خندان سرمايهداری است. لبخند اين مرد دائمی است و آدم را ياد تبليغات خميردندان میاندازد. اما اين صورتک عاقل و خندان و زيبا خيلی زود کنار میرود و پشت اين صورتک خندان، مردم صورت واقعی وحشی و سرکش و زشت سرمايهداری را میبينند. قضيه بر سر بلاهت يا وحشی بودن آنها نيست (گرچه وحشی هم هستند)، مسئلهی ضرورت مطلق است. از ديدگاه سرمايهداری چارهای جز اين کار ندارند.
وقتی میگويند ما از پس خرج اين اصلاحات بر نمیآييم، از ديدگاه اقتصاد بازار دارند حقيقت را میگويند: بايد خرجها را بزنند و بزنند و بزنند، حتی در دورهی شکوفايی. بريتيش ايرويز اخيرا از کارگران خواسته بود رايگان کار کنند. میگفتند: "نمیتوانيم حقوقتان را بدهيم". در ژانويه، اتحاديه تيمسترها که بخشی قدرتمند از طبقه کارگر آمريکا است با ده درصد کاهش دستمزد توافق کرد.
آدم از اين چه نتيجهای میگيرد؟ آيا بايد بگوييم سطح آگاهی پايين است و کارگران انقلابی نيستند و اينجور خزعبلات معمولی که آدم از رويزيونيستها و فرقهها میشنود؟ ما چنين نتايجی نمیگيريم. اينجور چيزها عاقبتِ غير قابل گزير مرحلهی کنونی که از آن گذر میکنيم هستند – انتقال از دورهای به دورهای ديگر، دورهای بسيار متفاوت.
تلاطم در جامعه
چيزی که شرح کرديم روند ساده يا واحدی نيست. همين الان هم اعتصابات نسبتا تند و تيزی در حال وقوع است. شاهد اشغال کارخانهها بودهايم؛ نه فقط در آمريکای لاتين که حتی در بريتانيا هم اشغال کارخانهها را ديدهايم. هفتهی گذشته در جزيرهی وايت اشغال کارخانه داشتيم. نمیدانم رفقا اصلا اسم جزيرهی وايت را شنيدهاند يا نه؟ جزيرهی کوچکی است در ساحل جنوبی انگلستان که پولدارها میروند تا با قايقهايشان بازی کنند، مردم برای تعطيلات میروند و حزب محافظهکار هم هميشه با اکثريتهای بزرگ برنده میشود. برای رفقای ونزوئلايی تا حدودی مثل جزيرهی مارگريتا است، به استثنای اينکه هميشه باران میآيد. که در غير اينصورت خيلی خوب میشد.
میگفتم، هفتهی پيش در جزيرهی وايت اشغال کارخانه داشتيم. اين واقعيت است و واقعيت چشمگيری هم هست اما بايد حواسمان را در اين مورد جمع کنيم. اگر میگفتم اين تصويری عمومی از کارگران در بريتانيا است، اشتباه میبود؛ اين، در اين مرحله، تصوير عمومی نيست. آن مرحله هم میآيد. اما هنوز نيامده. اما نمیشود خط ربطی خودکار بين اعتصابات و راديکاليزاسيون، که میتواند به طرق بسيار ابراز شود، کشيد. مارکسيستها در دل بحرانی عميق بلافاصله انتظار اعتصابات بسيار را ندارند: چنين چيزی کاملا غيرواقعی خواهد بود. در واقع در حال حاضر سطح اعتصابات خيلی پايين است: در بريتانيا، در ايتاليا، در فرانسه، در آمريکا. اما اين ختم مسئله نسيت.
تلاطم عظيمی در جامعه هست. همهجا نظام سرمايهداری بر خلاف گذشته دارد زير سوال میرود. اينجا محوطهی کار ماست؛ محوطهای که در آن عقايد ما میتوانند تاثيرات بزرگ داشته باشند. اين تغيير است و تغييری مهم است.اين وضع حتما شرايط مطلوبی برای رشد گرايش مارکسيستی فراهم میکند. گفتم که در آمريکا از سال ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۳ تقريبا هيچ اعتصابی نبود اما در همان سالها حزب کمونيست آمريکا به سرعت رشد کرد، بخصوص ميان بيکاران و سياهان.
"جهان سوم"
آنچه در مورد کشورهای سرمايهداری پيشرفته صدق میکند ده برابر بيشتر در "جهان سوم" صدق میکند. من از عبارت "جهان سوم" خوشم نمیآيد. به نظرم عبارتی غيرعلمی است اما جانشينی هم به ذهنم نمیرسد. منظور ما اينجا بخشهايی از آسيا، آمريکای لاتين، خاورميانه و آفريقا است.
مارکس میگقت انتخاب بشريت بين سوسياليسم يا بربريت است و اکنون اين به معنای کلمه اينچنين است. بخش جنوب صحرايیِ آفريقا حتی در دوران شکوفايی اقتصادی هم کابوسی تمام عيار بود: نسلکشی وحشتناک در رواندا، جنگ داخلی هولناک در کنگو که هيچ کس از آن صحبتی هم نمیکرد و در آن حداقل پنج تا شش ميليون به قتل رسيدند. حالا جنگی وحشيانه هم در سومالی پيش میرود. اخيرا يکی از استراتژيستهای آمريکا گفته است: "شما همه نگران افغانستان هستيد اما بايد بيشتر نگران پاکستان و سومالی باشيد که تحولات مشابه را از سر میگذرانند".
اما حتی در آفريقا هم کشورهايی کليدی هستند که طبقهی کارگری قدرتمند دارند: مصر، نيجريه، ... در اين کشورها تظاهراتهای بزرگ داشتهايم. اما کشور اصلی در آفريقای سياه، آفريقای جنوبی است. حزب کنگره ملی بر اساس خيانت و فروختن تمام و کمال مردم به قدرت رسيد. تودهی کارگران سياه به زحمت چيزی از معامله کسب کردند. تنها اتفاقی که افتاد اين بود که بورژوازی سياه و طبقه متوسط سياه به استثمارگران سفيدپوست پيوست و بخش بورژوايی حزب کنگره به رهبری تابو امبکی بود. امبکی استالينيست بود و سپس به بورژوايی تمام و کمال بدل شد و در نتيجه در کنگره علنا شکاف افتاد.
آفريقای جنوبی تاثيری بد از بحران اقتصادی گرفته با اينکه ۱۷ سال است آنها بحران نداشتهاند. حالا رکود عميق دارند، نرخ رسمی بيکاری ۲۳.۵ است و نرخ واقعی از اينها هم بيشتر است. زوما جای امبکی را گرفت و واضح بود که تودههای کارگر سياه فکر میکردند زوما چپ خواهد بود و قراز است از منافع آنها دفاع کند. اما هفتهی گذشته اعتصابی عظيم در آفريقای جنوبی داشتيم. از کارگران اتوبوس شروع شد اما در دوشنبه و سهشنبهی اين هفته اعتصابات بزرگ تمام شهرهای عمدهی آفريقای جنوبی را گرفت. نه فقط اتوبوسها که کلينيکها، افسران راهنمايی و رانندگی، کتابخانهها، پارکها، بخش عمومی به طور کل. اتحاديه کارگران شهرداری خواستار ۱۵ درصد افزايش دستمزد است. و به نظر میرسد به خواستهاش هم برسد. اما درگيریهای با پليس بوده، جبههها بر پا شده و پليس به کارگران، گلوله شليک میکند. حداقل ۱۲ کارگر در اين تخاصمات مجروح شدند و اين رقم در حال افزايش است. جنبش انقلابی ديگر حالا به کشور کليدی آفريقا، يعنی آفريقای جنوبی، گسترش میيابد.
خيلی از آمريکای لاتين نمیگويم چون زياد راجع به آن صحبت کرديم. اين منطقه همچنان بخشی بسيار کليدی از انقلاب جهانی است. در ونزوئلا انقلابی بيش از ده سال طول کشيده و اين اوضاعی چشمگير است. در تمام طول تاريخ موقعيتی مشابه سراغ نداريم که اين همه طول کشيده باشد. اما اينجا مشکل، رهبری است. چاوز مرد بسيار شجاع و صادقی است اما دارد با برخورد امپريستی جلو میرود و میخواهد همينطور که پيش میرود برنامهاش را هم سر هم کند. او میخواهد بين طبقهی کارگر و بورژوازی توازن برقرار کند. و اين غيرممکن است. شدنی نيست.
او تا مدت زيادی بخاطر موقعيت اقتصادی موفق به اين کار میشد. به قول لنين، سياست، اقتصاد فشرده است. قيمت بالای نفت به نجاتشان آمد. توانستند امتياز بدهند، اصلاح بدهند، ميسيون راه بياندازند و غيره اما اينها ديگر تمام شد. قيمت نفت سقوط کرده است. کمی بالا آمده اما کافی نيست. طبق بعضی ارقامی که من ديدهام، تورم حدودا ۳۰ درصد است. اين يعنی سقوط دستمزدهای واقعی. بسياری از طرحهای رفاهی دارند قطع میشوند و بيکاری رو به افزايش است.
شکی ندارم که کارگران ونزوئلا هنوز به چاوز وفادارند اما در ضمن شکی هم ندارم که بسياری از کارگران، حتی چاويستاهای دوآتشه، دارند با خودشان میگويند و فکر میکنند که اين ديگر چه نوع انقلابی است؟ اين ديگر چه نوع سوسياليسمی است؟ قرار است اين مشکلات را حل کنيم يا نه؟ و اين حتما درون حزب سوسياليست، پی.اس.ی.وی (حزب سوسياليست متحد ونزوئلا) که کنگرهاش را در پاييز برگزار میکند منعکس میشود.
جزب شديدا بوروکراتيزه شده و رهبری آن تحت سلطهی رفورميستها است اما شاهد فشار از پايين خواهيم بود. پولاريزاسيون تند و تيزی بين چپ و راست درون ونزوئلا هست و اين پولاريزاسيون بايد خود را درون جنبش بوليواری نشان دهد. و اين بايد شرايط بسيار مناسبی برای گرايش مارکسيستی باشد.
میتوانيد ببينيد وقتی ما دائما بر نقش محوری سازمانهای تودهای تاکيد میکرديم چه حرف درستی میزديم. ما گفتيم در آفريقای جنوبی جنبش از طريق کنگره ملی آفريقا و حزب کمونيست آفريقا و البته اتحاديههای کارگری متشکل در کوساتو (COSATU) پيش میرود. کمی تاخير پيش آمد و بخاطر موقعيت اقتصادی کلا در روندها تاخير افتاده. بايد صبور باشيم. در آفريقای جنوبی میبينيم که چشماندازهايمان دارند جلوی چشمانمان اتفاق میافتند.
و در ونزوئلا هم همين خواهد بود چون رفقای ما کار محشری در ونزوئلا انجام دادهاند و استحکام نظری را با انعطاف لازم تاکتيکی ترکيب کردهاند و هميشه بر نقش جنبش بوليواری و حزب سوسياليست متحد تاکيد کردهاند. به نظر من در يکی دو سال آينده بنيانهای اپوزيسيون تودهای چپ درون حزب سوسياليست متحد آماده میشود و ما هم در آن شرکت میکنيم و آنرا با عقايد مارکسيسم بارور میکنيم.
در مکزيک هم دوباره اهميت رهبری را میبينيم. در سال ۲۰۰۶ کافی بود لوپز اوبرادور انگشت کوچکش را تکان دهد تا انقلاب سوسياليستی موفق در مکزيک داشته باشيم؛ ميليونها نفر در خيابانها بودند. اما لوپز اوبرادور همانی است که هست و در نتيجه به نظر من بيشتر از جنبش میترسيد تا حتی از کالدرون و سعی کرد ترمز جنبش را بکشد. و در نتيجه منطقی است که مردم مايوس شدهاند. در انتخابات اخير، حزب انقلاب دموکراتيک (PRD) شکست خورد و حزب قديمیِ پی.آر.آی (PRI، حزب انفلابی نهادين) با حمايت بسيار مواجه شد.
آيا اين به اين معنی است که کارگران مکزيک ارتجاعی هستند يا ناگهان محافظهکار شدهآند؟ بايد روانشناسی کارگران مکزيک را درک کنيم. آنها حامی حزب انقلاب دموکراتيک بودند، حامی لوپز اوبرادور بودند اما در مکزيک شاهد بحران اقتصادی بسيار جدی هستيم. تمام مناطق مکزيک بسته به مهاجرينی است که در آمريکا کار میکنند (اين در آمريکای مرکزی حتی بيشتر صدق میکند، همانجور که در هندوراس يا ال سالوادور ديديد). وقتی اين کارگران مهاجر اخراج میشوند، نمیتوانند برای خانوادههايشان پول بفرستند. وحشتناک است. اين تلاطمات هندوراس را توضيح میدهد. همين تلاطمات را در تمام کشورهای آمريکای مرکزی شاهد خواهيم بود.
اما کارگران آدمهای خيلی عملگرايی هستند. کارگر مکزيکی به حزب انقلاب دموکراتيک و رهبرانش نگاه میکنند و میگويد: "اينها هم که الکیاند و کاری نمیکنند. من میخواهم غذا بخورم. شغل میخواهم. پی.آر.آی که در قدرت بود میدانستيم گنگسترهای فاسد هستند اما حداقل به من چيزی میدانند که بخورم، شغلی داشتم". اينگونه بود که بسياری به اين حزب رای دادند تا ببينند کاری برايشان میکند يا نه. مسلما آنها کاری نمیکنند و پی.آر.آی خيلی زود خودش را بیاعتبار میکند. پی.آر.دی (حزب انقلاب دموکراتيک) بر اساس حرکت بيشتر به سمت چپ احيا میشود.
خطر فاشيسم؟
در اين موقعيت – موقعيتی انتقالی – همه نوع تناقضات را میبينيم. نه فقط در آمريکای جنوبی که در اروپا و به طور کلی. در انتخابات اخير اروپا، سوسيال دموکراتها شکستی سنگين خوردند و در بعضی کشورها راستهای افراطی حمايتی کسب کردند. میدانيم که فرقههای ماورای چپ مشکلات روانی جدی دارند. اينها تيک عصبی دارند و هر وقت احزاب راست افراطی کمی رای اضافه میگيرند فريادشان بلند میشود که: "آی فاشيسم، فاشيسم، فاشيسم!"
اينها خزعبلات ديوانهوار است. روابط متقابل نيروهای طبقاتی تمام کشورها هرگونه امکان فاشيسم را در اين مرحله از بين برده است. پيش از جنگ در کشورهايی مثل ايتاليا و آلمان و حتی اسپانيا، طبقهی کارگر اقليت بود. حتی در آلمان جمعيت عظيم دهقانی وجود داشت که به آسانی جذب استدلالات عوامفريبانهی راست افراطی و احزاب فاشيست میشد. حتی در فرانسه هم پيش از جنگ همين وضع بود. اما اينها ديگر تمام شد و رفت. جمعيت دهقانی تقريبا در بيشتر کشورهای اروپايی ناپديد شده و طبقهی کارگر اکثريت عظيم جامعه است.
در دههی ۱۹۳۰ دانشجويان در تمام کشورها پسرهای ثروتمندان بودند (در آن زمان دخترهای بسيار کمی به دانشگاه میرفتند). بيشتر اينها محافظهکار بودند و تعداد عظيمی فاشيست و نازی بودند. در بريتانيای سال ۱۹۲۶ دانشجويان اعتصابشکن بودند. در آلمان، ايتاليا و اتريش بيشتر دانشجويان فاشيست بودند. آيا الان اينگونه است؟ يک کشور در جهان نام ببريد که دانشجويان تحت سيطرهی فاشيستها باشند. درست برعکس. تقريبا در تمام کشورها دانشجويان چپ و حتی انقلابیاند.
برای همين صحبت از فاشيستم به همان روال دههی ۱۹۳۰ مضحک است. فاشيستها هر جا هم که وجود دارند کلا سازمانهايی کوچک هستند. میتوانند خيلی وحشی و خشن باشند و تحريک کنند اما امکان قدرت گرفتن ندارند. بهرحال طبقهی حاکم فقط زمانی به ارتجاع علنی روی میآورد که طبقهی کارگر چندين شکست بسيار سنگين و پشت سر هم خورده باشند. اين در مورد آلمان صدق میکرد، در مورد ايتاليا صدق میکرد و در مورد اسپانيا هم در دورهی ۳۹-۱۹۱۹ صدق میکرد. در نتيجه مدتها پيش از اينکه مسئلهی ارتجاع طرح شود، کارگران اروپا و آمريکای لاتين بارها تلاش میکنند قدرت بگيرند. موقعيت واقعی از اين قرار است.
در بوليوی میتوان گفت جنبش فاشيستی داريم. حداقل فاشيستها در جنبش مخالفين راستگرا درگير هستند. طبقهی کارگر قهرمان بوليوی در چند سال گذشته حداقل دو بار فرصت داشت به سادگی قدرت را تصاحب کند. اگر قدرت نگرفتند اين تقصير آنها نبود بلکه نتيجهی گيجی و ناشايستگی رهبریشان بود. کارگران بوليوی دو بار شورش کردند. دو دولت را سرنگون کردند. سوال من اين است که ديگر چه میشد از کارگران بوليوی خواست؟ ديگر چه کار قرار است بکنند؟ اما آنها شکست خوردند چرا که رهبری چشمانداز فتح قدرت را نداشت.
نتيجهی کار دولت اصلاحطلب اوو مورالس بود. اين دورهی مبارزه طبقاتی تند و تيز را در بوليوی آغاز کرده است که هنوز هم تمام نشده. ساختن رهبری بسته به ظرفيت مارکسيستهای بوليوی دارد و من خيلی خرسندم که اعلام کنم گرايش مارکسيست بينالمللی به تازگی عضويت دو سازمان بسيار مهم را پذيرفته است: سازمان ما در بوليوی و سازمان ما در مراکش.
روابط جهانی
رفقا وضعيت کل جهان اکنون در آبهای پرتلاطم است. حالا آمريکايیها میخواهند از عراق بيرون بزنند. اوباما "مرد صلح" است و برای همين میخواهد از نيروهايش را از عراق بيرون بياورد و به افغانستان بفرستد. میدانيد اگر من سرباز آمريکايی در بغداد بودم فکر میکنم ترجيح میدادم همانجا بمانم! آنها نمیتوانند جنگ را در افغانستان پيروز شوند و پاکستان را هم بیثبات ساختهاند.
در کميسيون اجرايی بينالمللی راجع به هندوراس بحثی داشتيم و روشن است که طبقهی حاکم آمريکا مشتت است. روشن است که سازمان سيا و اين مافيای ارتجاعی درگير کودتا در هندوراس بودند. اما اين مناسب اوباما نبود. سياست خارجی او متفاوت است و نسبت به فرد پيشين "هوشمندانهتر" است. جورج بوش نمايندهی بسيار احمقی برای سرمايهداری آمريکا بود. فکر نمیکنيم به عمرش کتابی خوانده باشد. مگر انجيل و آن هم فکر نمیکنم از فصل اول آفرينش آنطرفتر رفته باشد. اگر میشد بغل جورج بوش بايستی و گوشش را معاينه کنی، میديدی که نور خورشيد از طرف ديگر بيرون میزند! او نمايندهی احمقترين و ارتجاعیترين بخش طبقهی حاکم آمريکا يعنی مافيای تگزاس است. و آنها هنوز هم خيلی پرنفوذند.
بوش میخواست موشکهای هستهای را در جمهوری چک و در لهستان کار بگذارد و روسها هم خيلی از اين وضع راضی نبودند. نمیدانم چه شده بود که آنها فکر میکردند جهت اين موشکها رو به خودشان است! جورج بوش گفت نه نه نه، جهت اينها عليه روسيه نيست. نگران نباشيد، عليه ايران است. فکر کنيد آدم در لهستان موشک بگذارد تا ايران را هدف بگيرد! اين حرفها احمقانه است و روسها شاکی شدند. گفتند ديگر اين حرفها را بشس کنيد. و وقتی گرجستان را اشغال کردند نکتهی خودشان را خيلی سليس بيان کردند. به آمريکايیها گفتند: "تا اينجا آمديد، ديگر بس است".
اوباما به ديدن مدودف، رئيسجمهور روسيه، رفت و لبخند خميردندانیاش را هم با خودش برد. البته در واقعيت او اصلا با مدودوف کاری نداشت و صحبتها با پوتين بود. مدودف دستنشاندهی پوتين است. او لبخندش را امتحان کرد و اثری نداشت. پوتين گفت جناب رئيسجمهور بیخيال لبخند شويد و آن موشکها را از لهستان ببريد بيرون. و آنها مجبور به اين کارند – کارشان ساخته. اين نشان از محدوديتهای قدرت امپرياليسم آمريکا میدهد.
خاورميانه نشان بلاهت سياست بوش است. تنها کاری که موفق به انجام آن شدند بیثبات کردن کل خاورميانه است. تمام رژيمهای پروغربی به تکانی بندند. عربستان صعودی به تکانی بند است. مصر به تکانی بند است. لبنان به تکانی بند است. همينطور اردن و همينطور مراکش. اين نخبگان حاکم از تظاهراتهايی که در زمان جنگ غزه صورت گرفت وحشت کردند.
در ژانويه مقالهای راجع به جنگ در غزه نوشتم. اين پيش از انتخاب اوباما بود. من در آن مقاله پيشبينی کردم که اوباما به محض انتخاب شدن برای خروج از عراق بلافاصله به دنبال رسيدن به معامله با سوريه و ايران میرود. دقيقا هم همين شد. همانطور که گفتم بخشی از علت اشغال غزه هشدار اسرائيلیها به اوباما بود که: "يادت نرود که ما اينجاييم. فکر نکن میتوانی پشت سر ما با کسی معامله کنی" چون ايران و سوريه در ازای همکاری با آمريکا چيزهايی میخواهند. "نمیتوانی بدون اجازهی ما کاری در خاورميانه بکنی". و اين واقعيت است.
اوباما دوست دارد با فلسطينیها معامله کند چون به دوستانش در خاورميانه کمک میشود و برايش خيلی مفيد میشود. اما امپرياليستهای اسرائيل منافع خود را دارند و آمادهی معامله نيستند. ناتانياهو میگويد: "باشد، معامله را قبول میکنيم" اما در عوض شرايطی مطرح میکند که فلسطينیها هيچوقت نمیتوانند قبول کنند. او میخواهند آنها عملا خلع سلاح کنند و سيطرهی اسرائيل را قبول کنند.
اين چه نوع دولتی است؟ اين چه نوع استقلالی است؟ مرا ياد آن ديالوگ معروف مارلون براندو در فيلم "پدرخوانده" میاندازد: "بهش پيشنهادی دادم که نتونه رد کنه". ايندفعه البته برعکس است. ناتانياهو میگويد: "بهشان پيشنهادی دادم که نتوانند قبول کنند". همهی اينها مافيا هستند. اما ديپلماسی بورژوايی همينطور کار میکند. و حرفی که بارها زدهام تکرار میکنم: مسئلهی فلسطين بر پايهی سرمايهداری راهحلی ندارد.
ايران
اتفاقات ايران بسياری را غافلگير کرد. ظاهرا رعد و برقی در آسمان صاف و آبی بود. اما تغييرات ناگهانی و تند و تيزِ اينچنينی هميشه در موقعيت نهفتهاند. در وقايع انترناسيونالِ ما اين رويدادها را از قبل پيشبينی کرد. آن هم نه الان که ده سال پيش در زمان اولين جنبش دانشجويان.
من در آن زمان مقالهای نوشتم به نام: "اولين جوانههای انقلاب ايران" و حالا بخش دوم را میبينيم. رفقا، عجب جنبش بینظيری! الهامبخش بود. پس از سی سال وحشیترين و خونخوارترين ديکتاتوری، رژيمی هيولايی بر پايهی ترکيب ارتجاع افراطی و فناتيسم مذهبی با استفاده از نهايت سرکوب، قتل، آدمربايی و شکنجه، شاهد ورود انفجاری تودهها به صحنهی تاريخ بوديم.
اين پاسخ نهايی به تمام بزدلها و بدبينها، کلبیمسلکها، مارکسيستهای سابق، کمونيستهای سابق و تمام سايرنی است که امکانپذيری جنبشهای انقلابی در عصر حاضر را زير سوال بردند. عليرغم اينهمه سرکوب وحشتناک، يک ميليون نفر به خيابانهای تهران آمدند. شايد هم دو ميليون. جنبش انقلابی خيرهکنندهای بود. و با اين حال هنوز هم میبينی باصطلاح چپها و باصطلاح مارکسيستهايی مثل جيمز پتراس پيدا میشوند که اشتباهی بسيار کوچک میکنند: نمیتوانند فرق بين انقلاب و ضدانقلاب را ببينند.
لنين چهار شرط انقلاب را توضيح داد. ما قبلا به آنها اشاره کرديم و دوباره هم میکنيم. شرط اول انشقاق در بالا است يعنی انشقاق در طبقهی حاکم: طبقهی حاکم ديگر نمیتواند با روشهای گذشته حکومت کند. سی سال است که مردم ايران زير حکومتی وحشيانه که در کوچکترين جزئيات زندگی مردم هم سرکوب میکند زجر کشيدهاند. آخوندها میخواهند شيوهی فکر کردن مردم، شيوهی زندگی مردم، شيوهی کارهای مردم و کارهای مردم و لباسهای مردم را کنترل کنند. ايران کشور بسيار جوانی است و کشور بسياری بزرگی است و ۷۰ درصد جمعيت آن زير سی سال هستند و آنها هيچ رژيمی جز اين نمیشناسند. و پس از سی سال، تودهها از آخوندها خسته شدهاند.
آيتالله خمينی خود را "مرد پاک" جلوه میداد که مخالف فسادهای وحشتناک شاه و دار و دستههای پروامپرياليست اوست. راستی يادمان نرود بگوييم که اين باصلاح دموکراتهای غربی عجب رياکاران متعفن و حال به هم زنی هستند. در سال ۱۹۵۳ تنها باری در تاريخ ايران بود که دولتی بورژوا دموکرات به رهبری ليبرالی به نام مصدق سر کار بود. در آن زمان اين گنگسترهای اپمرياليست می خواستند کنترل ثروت نفت کشور را به دست بگيرند. بريتانيا و آمريکا و سازمان سيا مصدق را سرنگون کردند و ديکتاتوری خونين شاه را تحميل کردند که يکی از خونينترين ديکتاتوریهای کل قرن بيستم بود.
رژيم شاه به طرز منزجرکنندهای فاسد بود. در اين کشور با نفت ثروتمندش مردم گرسنه بودند و آنوقت شاه در نمايشهای عمومی وقيحترين تجملات غرق بود. شاه دستگاه سرکوب عظيمی داشت، يکی از بزرگترين ارتشهای جهان، پليس مخفی معروف به ساواک که کنترل تمام جنبههای زندگی را داشت و آنها خيلی هم موثر بودند مثل گشتاپو. رسم و رسوم کوچک و بسيار دلپذيری داشتند مثل سرخ کردن مردم تا سر حد مرگ با آتش برقی. اين رژيمی بود که بريتانيا و آمريکا سر کار آوردند و تا آخر هم از حمايت بريتانيا و آمريکا برقرار بود.
اين اوضاع در سال ۱۹۷۹ با انقلاب تمام شد و کارگران ايران در اين انقلاب نقشی کليدی بازی کردند. آنها در خيابانها به مقابله با دستگاه سرکوب برخواستند. خود را مسلح کردند چرا که سربازان به شکل تودهای فرار کردند و سلاحهايشان را به مردم دادند. خيلیها نمیدانند که کارگران ايران شوراهای خود را برپا کنند (آلن در اينجا در واقع میگويد کارگران ايران سوويتهای خود را به نام "شوراها" به پا کردند-م). قدرت در دو قدمی طبقهی کارگر بود. متاسفانه حزب کمونيست ايران نمیخواست قدرت بگيرد (منظور آلن، حزب توده است-م). آنها به خمينیِ گنگستر کمک کردند قدرت بگيرد. و خمينی گفت: خيلی خيلی ممنون و بعد کمونيستها را ممنوع کرد و زندانیشان کرد.
مردم ايران بهای اين کار را با سی سال ديکتاتوری هيولاوار و بنيادگرا پرداختند. اما حالا ديگر کار اين رژيم تمام شده است. تنها چيزی که سرپا نگهش داشته ترس است و همانطور که میبينيد ترس هم دارد ناپديد میشدو. سياست هميشه رويی مفرح و کميک هم دارد. و اينرا در اينجا میبينيم؛ تماشای سير اوضاع مفرح است. خامنهای، رهبر معظم، اينقدر اعتماد به نفس داشت که اجازه داد کارزار انتخاباتی نسبتا آزاد باشد. اعتماد به نفسش از اينجا میآمد که میخواست در انتخابات تقلب کند. آخوندهای رده بالا تمام نامزدها را چک کردند و ۴۰۰ نامزد را حذف کردند و از آنجا که چهار نامزد باقيمانده همه مردان رژيم بودند مشکلی نبود. اما اين فقط ظاهر بود...
اما اينجا بود که اتفاقی عجيب افتاد. هگل گفته، و لنين اغلب تکرار میکرد، که ضرورت خودش را به شکل حادثه نمايان میکند. اين موسوی چهرهای اتفاقی بود؛ او بخشی از رژيم بود. در زمان جنگ با عراق نخستوزير بود. اما در تلويزيون مناظره شد و مسئلهی اقتصاد مطرح شد و اين در ايران، با سقوط قيمتهای نفت، اساس قضيه است. نارضايتیها بالا گرفت و علاقه به مناظرهها هم بالا گرفت.
راستی اينکه احمدینژاد اصلاحاتی انجام داده حقيقت دارد. او پول نفت را داشت و از پس خرج اين کارها بر میآمد. يارانه میداد، بخصوص به دهقانان فقير در روستاها و برای همين هم ميزانی از حمايت بين اين بخشها دارد. اما اين حمايت به شکل روزافزون از بين میرود. شرايط تودهها دارد بدتر میشد و شاهد موج اعتصابات در ايران بودهايم. اينگونه بود که در اين کارزار انتخاباتی اتفاقی عجيب افتاد. در گذشته مردم علاقهای به انتخابات نداشتند و بيشترشان اصلا زحمت رای دادن نمیکشيدند. اما در اين انتخابات تظاهراتهای عظيم در تهران ديديم. اين واقعيت فیالحال نشانی از تغيير روحيهی تودهها میداد.
گرچه موسوی نمايندهی هيچگونه مخالفت واقعی نبود اما تودهها او را نمايندهی مخالفت میدانستند و اينگونه اينرا فرصتی برای دادن درسی به رژيم ديدند. بيشتر ناظرين متقاعد بودند که موسوی برندهی انتخابات میشود. تعيين واقعی ارقام غيرممکن است. هرگز نخواهيم دانست. اما رژيم در اينجا اشتباهی مرتکب شد. احمدینژاد بلافاصله به تلويزيون آمد و اعلام کرد با اکثريتی عظيم برنده شده است. حتی در کشورهای سرمايهداری پيشرفته هم اعلام نتايج نهايی مدت زمانی طول میکشد. ايران کشوری بسيار بزرگ با زيرساختهای بدوی در مناطق روستايی است. آخر او چگونه توانست بلافاصله نتايج را اعلام کند؟
اگر گفته بود: "با اختلاف کم برنده شدم" شايد بعضی مردم باور میکردند. اما در عوض پيروزی خيلی بزرگی اعلام کردند و مردم باور نکردند. بلافاصله واکنش نشان داده شد. مردم به خيابان آمدند: دانشجويان (اول بيشتر دانشجويان بودند)، و در ضمن طبقهی متوسط و معلمان – کسانی که در گذشته حامی رژيم بودند. زنان نقش عظيمی بازی کردند چرا که زنان از قربانيان اصلی اين حکومت هستند.
بياييد شرايطی که لنين پيش میگذارد، چهار شرط انقلاب، را يادآوری کنيم:
رژيم مشتت است؛ بحرانی در رژيم موجود است
طبقهی متوسط بين نيروهای انقلابی و طبقه حاکم سرگردان است
طبقه کارگر آمادهی مبارزه و اعمال بزرگترين فداکاریها است
وجود حزب و رهبری انقلابی.
حکومت ايران از بالا تا پايين مشتت است. اين در تمام طول تاريخ هميشه در ابتدای هر انقلابی صورت میگيرد. در فرانسه در سال ۱۷۸۹ اتفاق افتاد و در روسيه در فوريهی ۱۹۱۷. رژيم که وارد بن بست میشود، اين بن بيست در دو جناح در بالا منعکس میشود. يک جناح میگويد بايد از بالا دست به اصلاحات بزنيم تا جلوی انقلاب از پايين را بگيريم. و جناح ديگر میگويد نه خير، اگر از بالا دست به اصلاح بزنيم، از پايين انقلاب میشود، پس بايد اوضاع را همينطور که هست حفظ کنيم. و هر دو هم درست میگويند.
در مورد نکتهی دوم بايد گفت که طبقهی متوسط سرگردان نبود و در واقع سمت انقلاب را گرفت. کارگران هم مشارکتی داشتند، مثل مورد کارگران اتوبوس تهران. حتی صحبت اعتصاب عمومی هم بود اما اين متحقق نشد. دقيقا بخاطر فقدان آخرين عامل: حزب و رهبری انقلابی.
شاهد بزرگترين جنبشهای تودهها از سال ۵۷ تاکنون بوديم. رژيم را غافلگير کردند. موسوی را غافلگير کردند. آمريکايیها را غافلگير کردند. اين ادعا که سازمان سيا مسئول اين جنبش است، شايعهای پليد است. موسوی از تمام توانش استفاده کرد تا جلوی جنبش را بگيرد. هر روز میگفت: "به خيابانها نرويد، کشته میشويد، میخواهم زندگیتان را نجات دهم". هر روز همين را میگفت و هر روز افراد بيشتری به خيابان میآمدند. نه فقط دانشجويان و افراد طبقه متوسط.
مجلهی اکونوميست مردمی را که در تظاهراتها شرکت کردند اينگونه وصف میکند: مخلوط بودند. دانشجويان، افراد طبقه متوسط، زنان، زنانِ بسيار. اما در ضمن مردم فقير از محلات فقير تهران، زنان حجاب به سر و افراد فقير، حتی آخوندها. اين جنبشی غولآسا بود. اين از آن نوع جنبشهايی است که آدم در ابتدای هر انقلاب حقيقی که جامعه را تا اعماقش تکان میدهد، انتظار دارد. مقامات دست به سرکوب زدند؛ بسيج مردم را کتک زد. کتک زدند، زندانی کردند و بعضیها را هم کشتند. اما هيچ چيز موفق به توقف جنبش نشد. جايی رسيد که حتی نشان ايجاد شکاف درون پليس ديده میشد.
اين تظاهرات فوقالعاده بودند چرا که کسی سازمانشان نداد. فکر کنم اگر تا بحال استدلالی به نفع آنارشيسم بوده باشد، بايد همين ماجراها باشد. جنبش، خودبخودی و با دهان به دهان گشتن شکل گرفت. جوانان از تلفنهای همراه و تمام ساير فنآوریهای مدرن که امروز در دسترس است استفاده کردند.
رژيم سعی کرد اينترنت را مسدود کند و ارتباطات موبايلها را مسدود کند اما جوانها راهش را پيدا کردند. چگونه میتوانی جنبشی را متوقف کرد که رهبری ندارد و کسی نيست که دستگيرش کرد؟ همين است که نتوانستند جنبش را باز دارند. آنارشيستها حتما از اين وضع خيلی خوشحالند. اما بايد به آنارشيستها بگوييم که گرچه فقدان رهبری از يک لحاظ نقطه قوت بود اما نقطه ضعف هم بود.
جنبش در نهايت موفق به کسب اهدافش نشد. بايد بپرسيم چرا. دو ضعف مرگبار در جبنش موجود بود. اولی دقيقا ضعفِ خودبخودی بودن بود. رهبری و برنامه و استراتژی در کار نبود. بدون چنين برنامهای نمیتوان تودههای مردم را در خيابان نگاه داشت. بالاخره جنبش پراکنده میشود، درست مثل بخاری که در هوا پراکنده میشود مگر اينکه در جعبه پيستونی متراکم شود.
مهمتر اينکه کارگران سازمانيافته مشارکت نداشتند. اين نقطه ضعف دوم و نقطه ضعف اصلی بود. اين باز هم محدوديتهای رهبران کارگری در ايران را نشان میدهد. در دورهی گذشته اعتصابهای زيادی ديدهايم اما در لحظهی تعيينکننده، اين رهبری کجا بود؟ متاسفانه باصطلاح، پيشتاز کارگری نتوانست از جنبش حمايت کند و از کارگران نخواست به آن بپيوندند.
به نظر من میرسد که اين باصلاح کارگران پيشتاز يا استالينيستهای سابق هستند و يا عوامل تضعيف روحيه شدهی نسل قبلی که تحت تاثير عقايد استالينيستی هستند. هرچه که هستند، عملکرد خيلی بدی داشتند. تروتسکی مقالهی بینظيری در سال ۱۹۳۰ نوشته است که ارجاع مستقيمی به اوضاع امروز ايران دارد. نام اين مقاله هست: "انقلاب اسپانيا و وظايف کمونيستها". در آن زمان تظاهراتهای بزرگ دانشجويی بود و تروتسکی اصرار می کرد که کارگران اسپانيا و کمونيستهای اسپانيا بايد از اين تظاهراتها حمايت کنند و خواستههای دموکراتيک انقلابی پيش بگذارند.
متاسفانه در ايران رهبران کارگری انتخابات را تحريم کردند و اين جنبش را تحريم کردند که عملکرد خيلی بدی است. اعتصاب عمومی تا اطلاع ثانوی میتوانست کار حکومت را تمام کند بخصوص اگر همراه با برپايی سوويتها يا به قول زبان فارسی، "شوراها" میبود. ايدهی اعتصاب عمومی مطرح بود و حتی موسوی هم ارجاع مبهمی به آن داشت. لازم بود روزی تعيين شود و همين کافی میبود. اما اين خواسته هرگز پيش کشيده نشد.
ما در مقالاتِ وبسايت به اين اشاره کرديم که نمیشود موقعيتی داشت که مدام از مردم بخواهيد به خيابان بياييد و بهشان بگوييد تظاهرات کنيد، تظاهرات کنيد، تظاهرات کنيد. آن هم بدون هيچ چشمانداز. مردم هر روز دارند به خيابان میآيند و سرشان را به باد میدهند و چشماندازی هم نيست. و در نتيجه چيزی که اتفاق افتاد غيرقابل اجتناب بود. من در مقالهی اول خودم گفتم: اگر اوضاع اينگونه ادامه پيدا کند، زوال میيابد. و همين هم شد.
در ظاهر به نظر میرسد حکومت کنترل را بازيافته است اما اينگونه نيست. هيچ چيز حل نشده و شکافهای حکومت اکنون کاملا باز شدهاند. حتی در چپ هم شکاف باز شده است (میتوان به اصلاحطلبان، چپ گفت) و در راست هم همينطور. رفتار رفسنجانی بخصوص جالب است. او يکی از گنگسترهای اصلی حکومت است – گنگستری بسيار ثروتمند و گنگستری بسيار پولدار. او حالا به سمت اپوزيسيون رفته است.
رفسنجانی حدود ده روز پيش نماز جمعه برگزار کرد، نماز جمعهای در يکی از مساجد اصلی تهران. اين چيز جديدی نيست؛ رهبران اغلب اين کار را انجام میدهند. احمدینژاد هم اخيرا همين کار را کرد. اما در تظاهراتی بزرگ (که نماز جمعه هم به نوعی همين است) حداکثر ۵۰ هزار نفر میآيند. اما اين بار چند نفر به نماز جمعه با رفسنجانی رفتند؟ يک ميليون نفر! خوب شايد هم يک ميليون نفر ناگهان به علاقه سوزانی برای دعای الله رسيدهاند. اين هم ممکن است اما من که فکر نمیکنم. اين تظاهرات سياسی تودهای بود. و همين جناب گنگستر، همين رفسنجانی، سخنرانی خيلی رزمندهای در مسجد انجام داد.
فکر نمیکنم خيلی صحبت از خدا و الله کرد. در عوض خواهان دموکراسی شد، گفت که در انتخابات تقلب شده است و گفت استفاده از خشونت عليه مردم ايران قابل قبول نيست و خواهان آزادی تمامی دستگيرشدگان شد. باورنکردنی است. و حتی جالبتر اينکه روحانيون اصلی از شهر قم، که مرکز مذهبی اصلی در ايران است، از او حمايت کردند. فکر میکنم حداقل چهار يا پنج آيتالله عظمی از رفسنجانی حمايت کردند. اين يعنی شکافی باز موجود است و به نظر میرسد اوضاع دارد از دست خامنهای خارج میشود.
خامنهای رهبر معظم است و نه فقط در مسائل مذهبی. او رهبر معظم دولت است. ارتش و قوه قضاييه را به دست دارد و حالا رفسنجانی او را علنا به چالش کشيده است. جالبتر اينکه شب پيش از نماز جمعه، در شبِ پنجشنبه ۲۴ افسر ارشد ارتش دستگير شدند. دو تا از اينها ژنرال بودند. چرا دستگيرشان کردند؟ انها با لباس فرم به نماز جمعه رفتند و اين مشخصا عملی شورشی بود.
در نتيجه تمام شرايطی که لنين برای انقلاب مطرح میکند در ايران حاضر هستند مگر يکی و دقيقتر بگوييم، يکی و نصفی چرا که پرولتاريا، باز هم به علت ناکامی رهبری، نقش اصلی را که بايد بازی کند، بازی نکرده. لنين در سال ۱۹۰۵ نوشت که در چنين موقعيتی پرولتاريا بايد خود را در صدر کشور قرار دهد. پرولتاريا و حزبش بايد برای پيشرفتهترين خواستههای دموکراتيک انقلابی بجنگند و اينها نه فقط کارگران که طبقه متوسط، دانشجويان، جوانان و زنان را جلب میکند.
اين خواستهها دموکراتيک بايد در يک شعار خلاصه شود: اعتصاب عمومی سراسری و شوراها (نويسنده باز هم از کلمهی فارسی"شورا" استفاده میکند-م). اگر اين کار شده بود، کار حکومت تمام بود. فقط به معنای اين فکر کنيد. تاثيرات انقلاب در ايران را تصور کنيد. تصور کنيد چه تاثيری بر تمام کشورهای آن منطقه خواهد داشت. حکومتهايی مثل مصر، اردن، عربستان صعودی يکی پس از ديگری سقوط میکنند. فکر میکنيد چرا امپرياليستها در مورد مسائل ايران اينقدر ساکت بودهاند؟
شايد بپرسيد دولت جديد بايد چه شکلی داشته باشد. پاسخ من اين است: اگر حزب بلشويکی(حتی حزبی با ۸۰۰۰ عضو مثل بلشويکها فوريهی ۱۹۱۷) در کار بود، الان در ايران بايد صحبت از انقلاب پرولتری کلاسيک میکرديم. اما چنين حزبی موجود نيست. در نتيجه تقريبا قطعی است که انقلاب ايران بايد از مرحلهی نوعی حکومت پارلمانی بورژوايی بگذرد، مثل اسپانيا در پيامد سال ۱۹۳۱. اما در شرايط بحران اقتصادی اين همانقدر نسخهای برای صلح و مسالمت است که در اسپانيای سال ۱۹۳۱ بود.
سرنگونی رژيم فقط تا زمان بحران بعدی به تاخير افتاده است که در شش ماه، دوازده ماه يا دو سال آينده خواهد بود. اما فرا رسيدن آن غيرقابل اجتناب است. و اين آغازگر دورهای بسيار طوفانی در ايران خواهد بود. نمیتوانيم ماهيت حکومتی را که ظهور میکند دقيق بگوييم. اما بهتان میگويم چه چيزی نخواهد بود: نمیتوانيم شاهد رژيم اسلامی بنيادگرای ديگری در ايران باشيم. نه پس از ۳۰ سال گذشته. آن دوران ديگر تمام شده. و در نتيجه انقلاب ايران برای اولين بار اين جنونِ بنيادگرايی را که در خاورميانه موجود است جارو میکند.
چشماندازها و وظايف
ما داريم وارد دورهای انقلابی میشويم که چند سالی طول میکشد و بالا و پايين دارد مثل اسپانيا از سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۷ اما تحت اين شرايط تودهها خيلی سريع میآموزند. عقايد ما همين حالا بازتاب مهمی درون خود ايران دارند و در دورهی پيش رو لاجرم رشد خواهند کرد.
روشن است که دانشجويان دارند به نتايجی میرسند. آنها میتوانند محدوديتهای موسوی و اصلاحطلبان را ببينند. اين واقعيت که وبسايت ايرانیِ گرايش مارکسيست بينالمللی شاهد بازديد صدها دانشجو بوده که راجع به سوسياليسم و مارکسيسم سوال میکنند اهميت بسياری دارد. به نظرم گرايش مارکسيست بينالمللی واکنش خيلی سريعی به وقايع ايران نشان داد. میتوانم به شما گزارش دهم که مقالات ما بلافاصله و درست در همان روز به فارسی ترجمه شدند، بلافاصله در ايران توزيع شدند و بنا به گزارشهای ما، واکنشی عالی دريافت کردهاند.
رفقا، بهرحال من فقط وقت داشتم که به انفجاریترين نکتهها در سياست جهان اشاره کنم و وقت ندارم که بيشتر به اين نکات بپردازم. در پايان میخواهم بگويم که: لنين روزی مقالهای نوشت که عنوانش بود "مواد آتشزا در سياست جهانی". رفقا امروز همهجا موادآتشزا يافت میشود و شرايط انقلاب دارند آماده میشوند.
البته که نبايد اغراق کنيم: هنوز اولين روزها است. به قول تروتسکی، ما بايد صبور باشيم. اما دو موضوع در اينجا روشن است: حداقل شاهد آغاز تغيير آگاهی تودهها هستيم. ميليونها نفر با گوش باز جوری به عقايد مارکسيسم گوش میدهند که قبلا نمیدادند. من نزديک به ۵۰ سال است که عضو گرايشی هستم که تد گرانت بنيان گذاشت و قبلا جبنشهای بزرگ ديدهام. اما هرگز موقعيتی مثل اين نديدهام و موردی را به ياد نمیآورم که مشابه سير کنونی اوضاع باشد.
نکتهی دوم و نهايی نقش انترناسيونال است. نيروهای ما هنوز بسيار کوچک هستند. داريم سعی میکنيم اولين هستهی گرايش مارکسيست بينالمللی را در بسياری کشورها بسازيم اما داريم رشد میکنيم. و اکنون ديگر فقط ناظر نيستيم بلکه بخشی فعال از جنبش در بعضی از کشورهای بسيار مهم هستيم. در نتيجه میتوانيم اعتماد بسياری به آينده داشته باشيم. ما عقايد صحيح را داريم، عقايد فوقالعاده بنيادينِ مارکسيسم. تاکتيکها و روشهای درست را هم داريم و مهمتر از همه مصمم هستيم که اين عقايد را به سازمانهای تودهای طبقهی کارگر متصل کنيم.
رفقا! میتوانيم با اطمينان کامل به عقايد مارکسيسم، با اطمينان کامل به نقش انقلابی طبقهی کارگر، با اطمينان کامل به خودمان و با اطمينان کامل به پيروزی گرايش مارکسيست انقلابی به پيش برويم.
